Waarom discussiëren over de klimaatcijfertjes niet helpt

De fouten in het rapport van de IPCC, de klimaatclub van de VN, brachten veel commotie teweeg. Voor klimaatsceptici vormde dit het ultieme bewijs dat de huidige klimaatwetenschap doorgestoken kaart is. Voor hen die zich – terecht – zorgen maken over klimaatverandering en de rol van menselijke activiteiten daarin, was dit een zeer ongelukkige wending in het debat.

De discussie tussen klimaathysterici en klimaatonnozelaars, zoals beide kampen elkaar liefkozend noemen, wordt feller. De vraag ‘hoe komt het dat klimaatsceptici steeds weer een podium krijgen en bijval vinden?’ wordt echter meestal niet gesteld. Ik ben er sterk van overtuigd dat de echte discussie niet op het niveau van wetenschappelijke feiten wordt gevoerd. Terugblaffen met ellenlange lijsten met wetenschappelijke feiten die de argumentatie van de scepticus onderuit schoffelen, is niet effectief. Zoals ook steeds weer blijkt.

Voor de ‘gewone’ burger zijn er in mijn optiek slechts twee redelijke opstellingen ten opzichte van het klimaatdebat. De eerste is je laten leiden door de consensus die een bepaalde wetenschap heeft bereikt. De tweede optie is sceptisch zijn ten opzichte van alle wetenschappelijke kennis.

De derde optie, twijfelen aan de betrouwbaarheid van de wetenschappelijke consensus maar niet aan de sceptische minderheid, is voor een doorsnee geïnformeerde burger geen integer alternatief. Immers, hij of zij heeft niet voldoende kennis in huis om klimaatwetenschappelijke theorieën op hun merites te kunnen beoordelen en mag daarom geen partij kiezen. Wanneer dat wel gebeurt, zijn er andere dan wetenschappelijke argumenten in het spel op basis waarvan deze keuze wordt gemaakt. En dat is vaak het geval.

Eén van de redenen die mij in discussies met vrienden en kennissen werd aangereikt, is dat de klimaatdiscussie niet zuiver wetenschappelijk wordt gevoerd. “Het is een amorf geheel van (deels) wetenschappelijke en zakelijke discussie, maar ook hypocrisie, hypes, goeroes en messiassen, massahysterie en complottheorieën, ‘true believers’ en sceptici, en ook politieke en commerciële belangen.” Wie zich enigszins verdiept in de handelswijze van een aantal IPCC-kopstukken, kan zich niet aan de indruk onttrekken dat hier meer op het spel staat dan alleen wetenschappelijke constateringen. Het zijn net mensen.

Hiermee valt een toenemend wantrouwen in de wetenschap samen. Universiteiten en onderzoeksinstituten zijn steeds vaker financieel afhankelijk van bedrijven en politiek geïnspireerde instituties. De medische wetenschap is daar een goede illustratie van. Farmaceutische bedrijven proberen zich op allerlei twijfelachtige manieren de medische wetenschap in te rommelen (om deze uitdrukking maar eens in een andere context te gebruiken). Deze praktijken komen door goede onderzoeksjournalistiek steeds meer aan de oppervlakte.

De publieke opinie over de Mexicaanse griep of het vaccin tegen baarmoederhalskanker is een goed voorbeeld. In een interview in Trouw bekende Roel Coutinho van het RIVM geschrokken te zijn van het massale wantrouwen. “Je stelt je integer op, zoals je als arts gewend bent. En dan word je soms weggezet als een schurk. Dat vond ik onaangenaam.” Over de prik tegen baarmoederhalskanker: “In eerste instantie zagen we de weerstand als een randverschijnsel. We hadden de neiging het belachelijk te maken en er rationele argumenten tegenover te zetten. Maar dat kwam niet over bij het publiek. Buitenstaanders die van toeten noch blazen wisten en die even op internet hadden rondgeneusd, vonden met hun paniekverhalen net zoveel gehoor als wij. Op internet vertroebelt alles; daar telt de mening van een bezorgde moeder net zo zwaar als een analyse van iemand die weet waar hij het over heeft.” Wetenschappelijke kennis is gedemocratiseerd door het overal aanwezige internet. Elke burger kan kennis vergaren via wikipedia, dat inmiddels een grotere betrouwbaarheid heeft dan de Encyclopedia Brittanica, en ziet niet in waarom zijn kennis onderdoet voor die van de expert.

Je kunt dan ook spreken van een gezagscrisis. Of van een collectief wantrouwen in de gevestigde orde. Belangrijke instituties zoals de kerk, de wetenschap, politieke partijen en de overheid verliezen het vertrouwen. Het is niet vreemd dat dé partij van het collectieve wantrouwen, de Partij voor de Vrijheid, zich opwerpt als klimaatsceptisch bij monde van Richard de Mos, ex-verkoper van scheepsruimte, oud-onderwijzer en fervent supporter van ADO Den Haag.

Daarbij speelt ook een afkeer van alles wat ‘links’ is mee. Het is niet vreemd dat klimaatscepsis uit de rechtse hoek komt. Klimaatverandering vraagt namelijk om een overheid die ingrijpt en grenzen stelt. Dat betekent een aan banden leggen van het vrije marktkapitalisme en dat is een doorn in het oog van onze liberale broeders. (Het is overigens sterk de vraag of links milieubeleid wél effectief is, maar dat terzijde.)

Joris Luijendijk opperde in een column in NRC dat veel journalisten en opiniechefs leven in een onkwetsbaarheidsfantasie en daarom zo nonchalant over duurzaamheid en milieu berichten, als was het één van de vele opties of lifestyles waaruit we vrij kunnen kiezen. Het is een manier om je af te schermen tegen problemen die zo groot zijn dat je ze niet meer kunt overzien. De meest sombere constatering zou zijn dat mensen simpelweg te egoïstisch zijn en niet bereid zijn afstand te doen van hun consumptieve levensstijl. De onwil de huidige welvaart eerlijk te verdelen is daarvan een voorbeeld.

Hierboven heb ik een aantal argumenten genoemd die, bewust of onbewust, de voedingsbodem zijn voor klimaatscepticisme. Maar ook in het andere kamp spelen andere argumenten een belangrijke rol.  Niemand kan immers ontkennen dat er in sommige klimaatverbeteraars heel was optimistisch vooruitgangsgeloof helst. In hun visie stevenen we af op een duurzame, groene samenleving, waar afval niet meer bestaat, consumeren oneindig kan doorgaan en we tevens alle sociaaleconomische problemen hebben opgelost. Conservatieven glimlachen hierom en zien hierin de menselijke hybris of een geseculariseerde vorm van de christelijke eschatologie. Zij staan argwanend tegenover elke utopische maakbaarheidsgedachte.

Andere sceptici geven aan dat de strijd tegen klimaatverandering gebaseerd is op een hardnekkig geloof in de mythe van een oorspronkelijk natuurlijk evenwicht dat door de mens is verstoord en nu moet worden hersteld. De mens zou in deze visie weer in harmonie moeten leren leven met de natuur. Het begrip ‘natuur’ is echter niet eenduidig en is ingekleurd door degene die het gebruikt. Het is sterk de vraag of er ooit zo’n natuurlijk evenwicht heeft bestaan.

Ik ben er sterk van overtuigd dat de discussie uiteindelijk niet draait om de klimaatcijfertjes, maar om de overtuigingen die onder de verschillende posities in het klimaatdebat liggen. Op dat niveau moet de discussie dan ook plaatsvinden, wil zij nuttig zijn.

Want de discussie over klimaatverandering is voor een belangrijk deel een morele, levenbeschouwelijke en politieke discussie. Wat is de relatie van de mens tot de natuur? Geeft een levensbeschouwing meer of minder reden tot milieuvriendelijk gedrag? Is de moderniteit met haar instrumentele rede de oorzaak van alle kwaad en hoe heeft het zo ver kunnen komen? Heeft het doorgeschoten indivualisme en het liberalisme schuld?

‘Zonder een cultuurverschuiving waarin duurzaamheid boven consumeergedrag wordt verkozen, zal geen enkele toezegging van de overheid of  technologische vooruitgang genoeg zijn om de mensheid te redden van een onacceptabel groot milieu- en klimaatrisico, aldus het Worldwatch Institute in het jaarlijkse rapport, State of the World 2010’. Consumentisme is volgens dit rapport een culturele oriëntatie die mensen leidt naar het vinden van tevredenheid, betekenis en acceptatie via consumptie.

Over deze thema’s moet de discussie gaan. Alle andere discussies over klimaatcijfertjes maskeren het echte probleem.

Reageren kan op deze pagina of op www.twitter.com/HenriBontenbal

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: