Duurzaam leven is Benedictijns leven

Als iéts het label ‘duurzaam’ verdient, dan het kloosterleven. Al eeuwen leven monniken en monialen in besloten gemeenschappen waarin zij zich toeleggen op het orare et laborare, het bidden en werken. Deze levenswijze blijkt verrassend actueel te zijn en toepasbaar in het leven van alledag, het werk en management.

De oorsprong van de Orde der Benedictijnen, de belangrijkste kloosterorde in West-Europa, ligt in de regio tussen Rome en Napels in het jaar 529. De monnik Benedictus van Nursia trekt zich terug uit het openbare leven en sticht een kloostergemeenschap op een hoge rots, de Monte Cassino, vlak bij het plaatsje Cassino (regio Lazio). In dit klooster schrijft hij zijn Regula Monachorum, de Regel voor de monniken. Het benedictijnse kloosterleven verspreidde zich daarna over heel West-Europa en Benedictus werd daarmee de vader van het westerse kloosterleven. Uit de Orde der Benedictijnen is een groot aantal andere orden ontstaan, zoals de cisterciënzerorde en de trappistenorde. De meeste kloostergemeenschappen leven nog steeds volgens de Regel van Benedictus.

Een belangrijke opdracht uit de Regel van Benedictus is gastvrijheid. Veel kloosters bieden buitenstaanders daarom de mogelijkheid een paar dagen gast te zijn in het klooster en met de monniken mee te leven. Deze vorm van retraite is erg populair. Sommige kloosters moeten dan ook ruim van tevoren worden geboekt, omdat het aantal gastenverblijven logischerwijze beperkt is. In Nederland kan men onder andere terecht in de Abdij Sint Benedictusberg in Vaals (Limburg).

Het gastenverblijf is erg sober en bestaat uit niet meer dan een houten tafel met bijbehorende stoel, een bed en een wastafel. De enige vorm van versiering is het kruis aan de kale muur. Van de gasten wordt verwacht dat zij de meeste getijden (gebedsdiensten) bijwonen in de kapel. Het zijn er acht per dag. De eerste, de Metten, is om vijf uur ’s ochtends en de laatste, de Completen, is om half negen ’s avonds. Daartussen bevinden zich met tussenpozen van gemiddeld twee uur de Lauden, de Priem, de Terts, de Sext, de Noon en de Vespers, genoemd naar het tijdstip waarop zij plaatsvinden. De getijden bepalen de indeling van de dag. In de tussenpozen studeren, mediteren of werken de monniken.

De monniken leven strikt volgens de Regel van Benedictus. Een eerste blik in deze Regel geeft snel de indruk van een onsympathieke verzameling strenge leefregels. Er wordt beschreven hoe de dagindeling is, welke sancties volgen op ongehoorzaamheid, op welke wijze beslissingen worden genomen, hoe de monniken zich dienen te gedragen, hoe om te gaan met gasten en hoeveel wijn gedronken mag worden. Toch blijkt de Regel verrassend actueel te zijn. De filosoof Wil Derkse schreef twee populaire boekjes over het toepassen van de Benedictijnse leefregels in het leven buiten het klooster. Hij beschrijft hierin hoe de Benedictijnse leefwijze en de geloften die de monnik bij intrede in het klooster aflegt, in de praktijk van alledag kunnen worden toegepast.

De Benedictijnse leefwijze kenmerkt zich door haar aardsheid. Er zijn geen scherpe scheidslijnen tussen het sacrale en het profane, het heilige en het aardse. Alles verdient evenveel aandacht. In hoofdstuk 31 van de Regel lezen we over de koster van het klooster: “Alle goederen en gereedschappen van het klooster moet hij zien en behandelen als waren zij het heilige vaatwerk van de kapel.” Alle taken verdienen evenveel aandacht. De ene activiteit is niet heiliger dan de andere. Het koken voor de gemeenschap verdient evenveel aandacht als de meditatie. Alle activiteiten hebben immers de bloei van de gemeenschap en de monniken tot doel.

Elke monnik legt bij intrede in het klooster de geloften af. Deze drie monastieke geloften luiden: stabilitas, conversio morum en obedientia, door Wil Derkse vertaald als “bestendigheid, dagelijkse verbetering van houding en levensstijl, en aandachtig en van harte gehoor geven aan wat de abt, medebroeders en anderen van je vragen.” Stabilitas heeft te maken met ‘op je plek blijven’, ook als het even minder gaat. Je kunt het ook vertalen met commitment. Conversio morum betekent een op positieve groei gerichte levensstijl, waarin met kleine stapjes goede gewoonten worden aangeleerd. Obedientia, gehoorzaamheid, heeft in de eerste plaats te maken met goed luisteren, niet alleen naar je ‘meerdere’, maar ook naar je ‘mindere’.

De Regel van Benedictus geeft ook verrassende inzichten op het gebied van management en leiderschap. De kern van benedictijns leiderschap bestaat uit het stimuleren tot groei. In het tweede hoofdstuk van de Regel schrijft Benedictus over de abt: “Al naar gelang ieders hoedanigheid en intelligentie schikt de abt zich naar iedereen en past zich aan. Zo voorkomt hij niet alleen schade aan de kudde die hem is toevertrouwd, maar schept hij er ook vreugde in haar tot groei en bloei te brengen.” Dit dienend leiderschap komt ook duidelijk tot uiting in de wijze waarop beslissingen in het klooster worden genomen. Hoe belangrijker het onderwerp, hoe groter de groep die wordt geconsulteerd door de abt. Kleine beslissingen worden overgelaten aan de abt. Iets belangrijkere besluiten worden besproken met enkele wijze monniken. Beslissingen die de hele groep aangaan, worden met de hele gemeenschap besproken. Het eerste wat de abt doet, is naar de mening van de monniken vragen en luisteren. Daarbij wordt in het bijzonder geluisterd naar de jonge monniken, want zij zijn nog fris in hun ideeën. Op basis van de input van de monniken en het eigen inzicht neemt de abt vervolgens een besluit.

Nu over duurzaamheid. Veel kloosters werken en leven volledig cradle to cradle: er wordt uiterst spaarzaam omgegaan met materialen, energie en de omgeving van het klooster. Wie het klooster in Vaals bezoekt, zal merken dat de verlichting spaarzaam is. Een deel van de verwarming is houtgestookt en water wordt uit de beek gehaald. Een monnik vertelde dat de heren van het energiebedrijf waren langsgekomen om te checken of de monniken geen stroom aftapten: het stroomverbruik was namelijk erg laag vergeleken met de grootte van het gebouw. Veel abdijen bewerken het omliggende land volgens ecologische principes. Chemicaliën worden niet gebruikt. Sommige kloosters werken aan bosbouwprojecten, andere faciliteren een zorgboerderij of onderhouden een vlindertuin.

De meeste kloosters voorzien in hun eigen behoeften. De monniken werken op het land, onderhouden een veestapel of leggen zich toe op boekbinderij en steen- en beeldhouwen, zoals in Vaals. Andere abdijen brouwen bier. Bekend is vooral het trappistenbier – de Orde der Trappisten is een aftakking van de Orde der Benedictijnen, en is, in tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, een strenge orde – maar er bestaat ook echt benedictijns abdijbier. Affligem is zo’n benedictijns abdijbier. Andere bekende abdijbieren zijn Chimay (Trappisten), Grimbergen (Norbertijnen), La Trappe (Trappisten), Leffe (Norbertijnen). Echt ‘Cradle to Cradle’-bier wordt dus gemaakt door monniken.

Stabilitas heeft te maken met ‘op je plek blijven’, zo schreef ik hierboven. De monniken weten zich sterk verbonden met de plek waar zij wonen en proberen op deze plaats een duurzame bijdrage te leveren. Het kloosterleven is dus een vorm van localisme en doet denken aan de transition towns, waar burgers op vrijwillige basis duurzame leefgemeenschappen creëren. Deze levenswijze zorgt voor een grote reductie van de ecologische footprint: er wordt alleen gereisd als dat nodig is; voedsel wordt lokaal verbouwd; elektriciteit en warmte wordt soms ook lokaal geproduceerd.

Kortom, duurzaam leven is leven volgens de Benedictijnse waarden.

Reageren kan op deze pagina of op www.twitter.com/HenriBontenbal

Verder lezen?

Vincent Hunink, De Regel van Benedictus, Athenaeum – Polak & Van Gennep, 2008
Wil Derkse, Een levensregel voor beginners, Benedictijnse spiritualiteit voor het dagelijks leven, Lannoo 2003
Wil Derkse, Gezegend leven, Benedictijnse richtlijnen voor wie naar goede dagen verlangt, Lannoo 2007
Wil Derkse, Religion and Sustainable Development (vakreview), Radboud Universiteit Nijmegen, 2007
Abdij Sint Benedictusberg Vaals: http://www.benedictusberg.nl

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: